સરિસૃપોના નામ પાછળનો રસપ્રદ ઇતિહાસ: શિવજી થી લઈને જૈકી ચાનસુધીની કહાણીઓ

Local News
August 26, 2026
No Comment

268 વર્ષનો ઇતિહાસ: ભારતીય સરિસૃપોના વૈજ્ઞાનિક નામોમાં છુપાયેલો છે સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક વારસો (વૈજ્ઞાનિક/સંશોધન આધારિત)

ભારતમાં 1,047 સરિસૃપ ટેક્સા: 1758થી આજ સુધીના વૈજ્ઞાનિક નામો પાછળ છુપાયેલી રસપ્રદ કહાણીઓનો ખુલાસો આજે સંસ્કૃત, હિન્દી, પૌરાણિક કથાઓ, લોકપ્રિય કલાકારો અને સાપભક્ષી કિંગ કોબ્રા ભારતીય સરિસૃપોના નામકરણ પર Zootaxa જર્નલમાં પ્રકાશિત નવો અભ્યાસ

વિશેષ અહેવાલ

આપણે અવારનવાર પ્રાણીઓના વૈજ્ઞાનિક નામો જોઈને તેને મુશ્કેલ ગ્રીક કે લેટિન શબ્દો ગણીને અગ્રાહ્ય માની લઈએ છીએ. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે આ નામો પાછળ સ્થાનિક ભાષાઓ, ધાર્મિક માન્યતાઓ, હિટ ફિલ્મોના કલાકારો, કાલ્પનિક પાત્રો કે પછી પ્રાણીઓના પોતાના વર્તનની રસપ્રદ વાર્તાઓ છુપાયેલી હોય છે?તાજેતરમાં આંતરરાષ્ટ્રીય પીઅર-રિવ્યૂડ જર્નલ Zootaxaમાં પ્રકાશિત થયેલા એક નૂતન અભ્યાસમાં ભારતના 1,047 માન્ય સરિસૃપ ટેક્સા (Reptile Taxa) ના નામો અને તેમની ઉત્પત્તિનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે. આ અભ્યાસ ભારતની સરિસૃપ વિવિધતાને માત્ર આંકડા તરીકે નહીં, પરંતુ એક સમૃદ્ધ વૈજ્ઞાનિક, સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક વારસા તરીકે રજૂ કરે છે.

આ સંયુક્ત અભ્યાસ જર્મનીના Leibniz Institute (LIB, Museum Koenig) સાથે સંકળાયેલા ભારતીય હર્પેટોલોજિસ્ટ દિકાંશ એસ. પરમાર અને અમેરિકાની Virginia Commonwealth Universityના પીટર એચ. યૂટ્ઝ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવ્યો છે. આ સંશોધનનું શીર્ષક “Etymologies of Indian reptiles with an updated country checklist” રાખવામાં આવ્યું છે.

1758થી શરૂ થયેલી 260 વર્ષથી વધુ લાંબી વૈજ્ઞાનિક સફર

આધુનિક પ્રાણી વૈજ્ઞાનિક નામકરણનો પ્રારંભ સ્વીડિશ પ્રકૃતિવિદ Carl Linnaeusની 1758માં પ્રકાશિત Systema Naturae (10મી આવૃત્તિ)થી માનવામાં આવે છે.સંશોધકોએ 1758થી ડિસેમ્બર 2025 સુધીના સમયગાળા દરમિયાન ભારતમાં નોંધાયેલા અને માન્ય ગણાતા સરિસૃપ ટેક્સાનું એક સત્તાવાર મુખ્ય ચેકલિસ્ટ તૈયાર કર્યું છે. આ ઉપરાંત, સંશોધકોએ જુલાઈ 2026 સુધીમાં વર્ણવાયેલી નવી પ્રજાતિઓની પણ અપડેટેડ યાદી તેમાં જોડીને લગભગ 260 વર્ષથી વધુ લાંબા ઇતિહાસને સંકલિત કર્યો છે.

ભારતમાં સરિસૃપોના આંકડા (વિહંગાવલોકન):

કુલ સરિસૃપ ટેક્સા: 1,047 (178 જનરા, 839 પ્રજાતિઓ, 30 ઉપપ્રજાતિઓ)

ગરોળીઓ: 431 પ્રજાતિઓ

સાપ: 370 પ્રજાતિઓ

કાચબા: 35 પ્રજાતિઓ

મગર: 3 પ્રજાતિઓ

સ્થાનિક ભારતીય ભાષાઓ અને સંસ્કૃતિની વૈજ્ઞાનિક નામો પર છાપ અભ્યાસ દર્શાવે છે કે 121 જનરાના નામ ગ્રીક અને 37 જનરાના નામ લેટિનમાંથી આવ્યા છે, જ્યારે 304 પ્રજાતિઓના નામ લેટિન આધારિત છે.પરંતુ આશ્ચર્યજનક રીતે, 19 જનરા અને 34 પ્રજાતિઓના નામ સ્થાનિક ભારતીય ભાષાઓમાંથી લેવામાં આવ્યા છે.

નાગ/કોબ્રા (Naja): સિંહાલી ભાષાના શબ્દ Naya (કોબ્રા) પરથી.

ડબોઇયા સાપ (Daboia): હિન્દી શબ્દ dabohiya (છુપાઈને રહેવું/સંતાઈ રહેવું) પરથી.

ચિત્રા કાચબો (Chitra): સંસ્કૃત શબ્દ Chitra (રંગબેરંગી) પરથી, જે તેના શરીર પરના વિવિધ નમૂના દર્શાવે છે.

કાચબાની પ્રજાતિ (Batagur kachuga): હિન્દી શબ્દ kachua (कछुआ) પરથી.

લાઉડંકિયા સાપ (Ahaetulla laudankia): ઓડિયા ભાષાના સ્થાનિક નામ પરથી.

જૈકી ચાનથી ભગવાન શિવ: નામકરણ પાછળના રોચક તથ્યો

જેકી ચાન અને ગરોળી (Cnemaspis jackieii): આ ગેકોનું નામ વિશ્વપ્રસિદ્ધ એક્ટર જૈકી ચાન (Jackie Chan) પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. તેનું કારણ તેની અત્યંત ઝડપી અને ચપળ કૂદવાની રીત (jumping behaviour) છે, જે જૈકી ચાનના સ્ટંટની યાદ અપાવે છે.

કાલ્પનિક ડ્રેગન (Cnemaspis balerion): આ ગરોળીનું નામ ‘ગેમ ઓફ થ્રોન્સ’ શ્રેણીના પ્રખ્યાત કાલ્પનિક ડ્રેગન Balerion પરથી લેવાયું છે.

ભગવાન શિવ (Hemidactylus siva): આ ગેકોનું નામ હિન્દુ દેવતા ભગવાન શિવ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે, કારણ કે તેનો પ્રથમ નમૂનો એક ભૂગર્ભ શિવ મંદિર નજીકથી મળ્યો હતો.

સાપને ખાનાર કિંગ કોબ્રા (Ophiophagus hannah): Ophiophagus નો ગ્રીક અર્થ થાય છે ‘સાપ ખાનાર’ (Ophis = સાપ, Phagos = ખાનાર), જે તેના આહારને દર્શાવે છે. જ્યારે hannah નો સંબંધ ગ્રીક પૌરાણિક કથાની વૃક્ષવાસી અપ્સરાઓ (Hamadryad) સાથે છે, જે સાપના વૃક્ષ પર રહેવાના સ્વભાવ તરફ સંકેત કરે છે.

દિકાંશ પરમાર દ્વારા શોધાયેલો ગોવાનો નાનો ગેકો

વૈજ્ઞાનિક નામોમાં ભૂગોળનું મહત્વ દર્શાવતું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ Hemiphyllodactylus goaensis (Goan slender gecko) છે.આ પ્રજાતિની શોધ ભારતીય સંશોધક દિકાંશ એસ. પરમાર દ્વારા કરવામાં આવી હતી.તેનું નામ Goa રાજ્ય સાથેના તેના સંબંધને સન્માનિત કરે છે.

તે ભારતની બીજી સૌથી નાની ગેકો પ્રજાતિ છે અને નોર્થર્ન વેસ્ટર્ન ઘાટ્સ તથા ગોવા ખાતેથી આ જન(Hemiphyllodactylus) નો સર્વપ્રથમ સત્તાવાર રેકોર્ડ રજૂ કરે છે.

જૈવવિવિધતા અને વૈજ્ઞાનિક વારસાનું દસ્તાવેજીકરણ અભ્યાસ અનુસાર, 227 ટેક્સાના નામ સ્થળો (Toponyms) જેમ કે અંદમાન, હિમાલય, ખાસી હિલ્સ વગેરે પરથી રખાયા છે. ઉપરાંત 226 પ્રજાતિઓના નામ વ્યક્તિઓ (Eponyms) ના પ્રદાનને અમર બનાવવા માટે તેમના નામ પરથી રખાયા છે.

આ સંશોધન દર્શાવે છે કે વૈજ્ઞાનિક નામકરણ એ માત્ર કાગળ પરની ઓળખ નથી, પરંતુ તે દેશની કુદરતી સંપત્તિ સાથે જોડાયેલો એક જીવંત સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ છે.